26 marca 1908 roku na ulice Warszawy wyjechał pierwszy tramwaj elektryczny. Nastąpiło to później niż w wielu europejskich miastach a nawet innych polskich.
W Berlinie już w 1881 roku Werner von Siemens uruchomił pierwszą linię tramwaju elektrycznego. We Lwowie zaś tramwaj elektryczny kursował od roku 1894, a w Łodzi od 1898. Warszawa starała się podążać za rozwojem techniki, choć nie było to proste.
Reklama
Reklama
Wielki plan
O wynalazku Siemensa było głośno w całej Europie; o wprowadzeniu tramwajów elektrycznych w Warszawie zaczęto mówić już w roku 1883. Po kilku latach oferenci chętni do budowy linii licznie zgłaszali się do władz miasta – starania te przybrały na sile w roku 1887. Sprawa była skomplikowana, bo projekt był powiązany – z przyczyn bezpieczeństwa, z elektryfikacją oświetlenia. Wymuszało to ogromne poszerzenie zakresu prac i układania instalacji.
1 lutego 1899 miejskie tramwaje przeszły na własność miasta – wygasła koncesja udzielona belgijskiej spółce Société Générale de Tramways Varsoviens. Powoli, lecz konsekwentnie realizowano pomysł unowocześnienia miejskiej komunikacji – w sierpniu 1903 w firmie Siemens & Halske zamówiono projekt elektryfikacji linii tramwajowych w mieście.
Jeden z wydawców na karcie pocztowej przedstawiającej Krakowskie Przedmieście umieścił nawet cztery składy na równoległych torowiskach.
Foto: mat. arch.
Do ogłoszonego konkursu przystąpiło trzech oferentów: zarząd tramwajów z projektem firmy Siemens & Halske, wynalazca tramwajów pneumatycznych inż. Ludwik Mękarski oraz amerykańska firma Westinghouse. Wizja sieci trakcyjnej rozpiętej nad ulicami budziła mieszane uczucia; w dyskursie użyto nawet wyrażenia „odrutowanie” – ostatecznie jednak 5 lutego 1905 car Mikołaj II wydał ukaz zezwalający na elektryfikację tramwajów w mieście oraz administrowanie nimi przez kolejne 15 lat.
Reklama
Reklama
Reklama
Jeszcze w tym samym roku, 1 października, komitet budowy rozpoczął prace nad budową linii tramwaju elektrycznego; zakładano, że prace potrwają równe dwa lata – i 1 października 1907 na ulice miast wyjadą tramwaje. Niestety, złożona sytuacja polityczna – strajki i rewolucja 1905 roku sprawiły, że prace się opóźniały.
Budynki w
pięknym stylu
Znacząca liczba wagonów tramwajowych wymagała stosownej infrastruktury; punktów bazowania i naprawy taboru. Najstarsza remiza w mieście, przy ul. Inżynierskiej na Pradze, została zbudowana w 1866 roku przez Towarzystwo Rosyjskich Dróg Żelaznych jako baza dla Tramwaju Konnego Kolejowego – zelektryfikowano ją jednak przed rokiem 1908.
Druga, powstała w roku 1881, znajdowała się przy ulicy Sierakowskiej 7, i służyła tramwajom konnym Towarzystwa Belgijskiego; w 1907 roku, na przeciw – przy Sierakowskiej 8, powstała nowa zajezdnia dla tramwajów elektrycznych. Kolejna remiza powstała w roku 1882 na Mokotowie – przy ulicy Puławskiej 13/15; w roku 1907 i tam powstała nowa hala tramwajów elektrycznych, mogąca pomieścić 49 wagonów, długa na 76 metrów, szeroka na 27 metrów.
Mokotowska remiza tramwajowa powstała w 1882 roku przy ulicy Puławskiej 13/15
Foto: Fotopolska
Wszystkie te budynki powstały przez rozbudowę i modernizację obiektów już istniejących; inne trzeba było wznieść od nowa. Na Woli, na terenie dawnych Ogrodów Ohma przy ulicy Wolskiej, powstała czwarta remiza, mogąca pomieścić 56 wozów na ośmiu torach; obok wybudowano warsztaty, lakiernię i kotłownię. Tu także powstał trzypiętrowy gmach dyrekcji przedsiębiorstwa.
Obiekty te zaprojektował Józef Pius Dziekoński; architekt znany i bardzo zdolny, który zapisał się w historii budując głównie obiekty sakralne. Mimo stalowej, nowoczesnej konstrukcji budynków sięgnął po ulubione przez siebie formy historyzujące – neoromańskie, ceglane gmachy ozdobiły tynkowane na biało blendy, umieszczono na nich również logotyp Tramwajów Miejskich - tarczę z Syreną zwieńczoną koroną z muru, pod nią – uskrzydlone koło tramwaju z rozchodzącymi się promieniście błyskawicami, symbolizującymi elektryczność.
Najważniejszym obiektem umożliwiającym uruchomienie tramwaju była jednak Elektrownia Tramwajowa; ze względu na konieczność sprawnego dostarczania węgla postanowiono wybudować ją w bliskości linii kolejowej – nieopodal stacji towarowej Drogi Żelaznej Warszawsko – Wiedeńskiej. Mimo trudności wywołanych wspomnianą już rewolucją 1905 roku prace przy budowie, prowadzone pod kierunkiem inżyniera Jana Lenartowicza, ukończono z tylko niewielkim opóźnieniem – została uruchomiona 15 lutego 1908 roku.
Najważniejszym obiektem umożliwiającym uruchomienie tramwaju była jednak Elektrownia Tramwajowa
Foto: Fotopolska
Pionierska w warszawskich realiach realizacja została drobiazgowo opisana na łamach „Przeglądu Technicznego” – stąd dowiadujemy się, że prace budowlane prowadziło przedsiębiorstwo Władysława Czosnowskiego, za stalowe konstrukcje odpowiadała firma „Bormann, Szwede i S – ka”, kotły dostarczyła firma „W. Fitzner i K. Gamper”.
Elewacje, podobnie jak we wszystkich obiektach, wykończono z użyciem cegły dostarczonej przez cegielnię „Korwinów”, działającą nieopodal Częstochowy; gmach ozdobiły sterczyny z iglicami, szkarpy czy blendy. We wnętrzu znalazły się trzy turbozespoły Siemensa po 1200 kilowatów każdy, sześć kotłów parowych z firmy „W. Fitzner i K.Gamper”, oprócz tego zespoły pomp oraz skraplacze pary. Obok, od strony ulicy Grzybowskiej powstał budynek mieszkalno – administracyjny, bardzo podobny do gmachu dyrekcji.
Przy ulicy Wolskiej powstał trzypiętrowy gmach dyrekcji przedsiębiorstwa
Foto: Fotopolska
Reklama
Reklama
Wielki dzień
We wrześniu 1907 rozpoczęto szkolenia dla personelu – tramwajarzy i konduktorów; w połowie miesiąca rozpoczęto szkolenia praktyczne - tramwaj kursował z remizy Wolskiej, przez ul. Wolską, Towarową, Grzybowską, do elektrowni na ulicy Przyokopowej. Tramwaje zaczęto chętnie umieszczać na pocztówkach – choć dorysowane i często bez trakcji, podnosiły prestiż miasta.
Jeden z wydawców na karcie pocztowej przedstawiającej Krakowskie Przedmieście umieścił nawet cztery składy na równoległych torowiskach. Wreszcie nadszedł wyczekiwany 26 marca 1908 roku; uroczystości rozpoczęło nabożeństwo w kościele pw. Nawiedzenia Marii Panny na Nowym Mieście. Uczestniczyli w nim członkowie zarządu miasta i zarządu tramwajów; nabożeństwo celebrował proboszcz, ks. prałat Zygmunt Józef Skarżyński. Po mszy uroczysta procesja przeszła ulicą Kościelną, przez Rynek Nowomiejski, Freta, Długą na Plac Krasińskich, gdzie oczekiwały tramwaje gotowe do pierwszego przejazdu.
Do sierpnia 1908 udało się zelektryfikować niemal całą sieć planowanych połączeń
Były to wagony typu A; kontrakt podpisany z firmą „Siemens-Schuckert” przewidywał wyprodukowanie dla Warszawy 190 tego typu tramwajów silnikowych, oraz 10 wagonów doczepnych. Ich podwozia wyprodukowano z blachy grubości 12 mm, natomiast nadwozia z drewna kilku gatunków – dębu, mahoniu czy jaworu. Punktualnie o godzinie 9:36 wagon o numerze bocznym 61 wyruszył z Placu Krasińskich na Plac Keksholmski; dotarł tam o 10:01. Trasa prowadziła Miodową, Krakowskim Przedmieściem, Królewską, Marszałkowską do Rogatek Mokotowskich. Uroczystość zakończyły wspólne fotografie wykonane u celu podróży.
Dalsze prace
w mieście
Do sierpnia 1908 udało się zelektryfikować niemal całą sieć planowanych połączeń; bez trakcji pozostał jedynie krótki odcinek torowiska na ulicy Wolskiej. Zakupione wagony tramwajowe służyły dobrze – dopiero krótko przed wybuchem I wojny światowej zamówiono w fabryce Falkenried 35 wagonów, oznaczanych potem jako typ B.
Na tabor krajowej produkcji przyszło czekać jeszcze dekadę – dopiero w 1925 roku w warszawskiej fabryce Lilpop, Rau i Loewenstein zamówiono kolejne 30 wagonów, oznaczonych potem literą C – wszystkie trafiły do zajezdni na ulicy Wolskiej. W kolejnych latach rozwijano także sieć połączeń i infrastrukturę bazową; od roku 1921 po mieście kursował tramwaj nocny na trasie Plac Teatralny – Plac Zbawiciela, w 1923 tory doprowadzono na Okęcie, w 1925 oddano do użytku kolejną zajezdnię – na ulicy Kawęczyńskiej, tym razem projektu architekta Juliusza Dzierżanowskiego.
Historia tramwajów w Warszawie wciąż jest otwarta, o czym świadczy budowa połączenia tramwajowego w okolicy Dworca Zachodniego, i plan budowy tramwaju na Gocław.
