Ponad półtonowa pokrywa dawnej stacji transformatorowej, zamontowana w Warszawie około 1914 roku, przeszła renowację. Zabytkowy element infrastruktury energetycznej można teraz oglądać na Placu Młynarskiego, przy Filharmonii Narodowej.

Zabytkowa pokrywa dawnej trafostacji po renowacji

Odnowiona pokrywa podziemnej stacji transformatorowej została zamontowana w nawierzchni Placu Młynarskiego, w sąsiedztwie gmachu Filharmonii Narodowej. O ponownym wyeksponowaniu historycznego elementu poinformował Zarząd Dróg Miejskich.

Obiekt został wydobyty we wrześniu podczas prac prowadzonych przy ul. Sienkiewicza. Była to pokrywa studzienki wejściowej do dawnej stacji transformatorowej, którą wbudowano w tym miejscu około 1914 roku.

Zabytek waży ponad pół tony, ma przeszło 30 cm wysokości i 150 cm szerokości. Prowadził niegdyś do podziemnej komory. Jak ustalono podczas odkrywki, pomieszczenie jest już puste i zostało zasypane gruzem w wyniku wieloletnich przekształceń tej części miasta.

Jak rozpoczęła się elektryfikacja Warszawy?

Historia odnalezionej pokrywy wiąże się z początkami rozwoju warszawskiej sieci energetycznej. Pierwszy projekt elektryfikacji stolicy powstał w 1898 roku, a jego autorem był William Heerlein Lindley. Cztery lata później miasto udzieliło koncesji na budowę elektrowni. W 1903 roku na Powiślu uruchomiono Elektrownię Tymczasową. Jej lokalizację wybrano ze względu na najniższe koszty budowy sieci.

Jak przypomniał Zarząd Dróg Miejskich, Elektrownia Warszawska powstała na terenie wyznaczonym przez Wybrzeże Kościuszkowskie oraz ulice Elektryczną, Dobrą i Leszczyńską. Według pierwotnego projektu Lindleya miała jednak stanąć przy ulicach Dobrej i Karowej.

Zakład rozpoczął działalność pod koniec 1904 roku. Warszawa otrzymała wówczas centralną, ogólnomiejską elektrownię jako trzydzieste z kolei miasto na ziemiach polskich, nie licząc elektrowni tramwajowych.

Z czasem własne elektrownie otrzymały również Mokotów i Wola. Jednocześnie rozbudowywano zakład na Powiślu. Energia była przesyłana siecią o napięciu 5000 V, a następnie obniżana w stacjach transformatorowych.

Stacje transformatorowe w przedwojennej Warszawie

Przed wybuchem pierwszej wojny światowej dostęp do elektryczności w stolicy nie był jeszcze powszechny. W czasie konfliktu infrastruktura energetyczna została poważnie zdewastowana. Przyczyną były nie tylko działania wojenne, lecz także demontaż miedzianych kabli, które okupant wykorzystywał na potrzeby przemysłu wojennego.

Wyraźniejszy rozwój sieci elektrycznej nastąpił dopiero w połowie lat 20. XX wieku. Kolejnym ważnym momentem był 1936 rok, kiedy majątek elektrowni przeszedł na własność miasta. Obniżenie cen energii przełożyło się na wzrost jej zużycia. Zmieniono również napięcie dostarczane odbiorcom – zamiast 120 V zaczęto stosować 220 V.

Za zmianę napięcia ze średniego na niskie odpowiadały stacje transformatorowe. Około 1933 roku warszawska elektrownia dysponowała pięcioma podstacjami transformatorowymi 15/5 kV oraz 1325 stacjami transformatorowymi 5000/122 i 5000/211 V.

Wśród nich było 300 stacji kioskowych, 53 stacje podziemne oraz 972 stacje zlokalizowane w budynkach prywatnych.

Wojna opóźniła modernizację sieci energetycznej

Decyzję o budowie sieci o napięciu 15 kV podjęto w 1930 roku. Sześć lat później postanowiono stopniowo odchodzić od napięcia 5 kV na rzecz wyższego. Plany te pokrzyżował wybuch drugiej wojny światowej. Zniszczoną infrastrukturę trzeba było odbudowywać, a proces modernizacji uległ opóźnieniu.

Jak wynika z informacji przedstawionych przez ZDM, ostatnia stacja transformatorowa i linia kablowa o napięciu 5 kV zostały wyłączone dopiero na początku 1997 roku.

Po zakończeniu drugiej wojny światowej nastąpił największy okres rozwoju warszawskiej sieci energetycznej. Stołeczne elektrownie zostały włączone do krajowego systemu energetycznego, któremu przekazują nadwyżki produkowanej energii. Obecnie wszystkie warszawskie elektrownie są elektrociepłowniami, które dostarczają miastu zarówno prąd, jak i ciepłą wodę.

Gdzie w Warszawie można zobaczyć podobne zabytki?

Odnowiona pokrywa na Placu Młynarskiego nie jest jedynym zachowanym śladem dawnej infrastruktury energetycznej w stolicy. Podobne pokrywy podziemnych stacji transformatorowych znajdują się między innymi na Placu Zbawiciela i Placu Politechniki.

Z kolei historyczne transformatory kioskowe można zobaczyć przy ul. Karowej, w pobliżu skrzyżowania z ul. Dobrą, a także na ul. 11 Listopada, u zbiegu z ul. Konopacką.